Jan Kasprowicz (1860-1926)

Przyszedł na świat 12 grudnia 1860 we wsi Szymborze (dziś dzielnica Inowrocławia), w kujawskiej chacie, jako pierwsze z kilkanaściorga dzieci chłopa małorolnego Piotra Kasprowicza i Józefy z Kloftów. Przebył trudną drogę borykania się z nędzą, upokorzeniami ze względu na pochodzenie i nieprzychylnością niemieckich nauczycieli podczas edukacji w gimnazjach w Inowrocławiu, Poznaniu, Opolu, Raciborzu i ponownie w Poznaniu. Już w latach szkolnych pisał pierwsze wiersze, debiutował jeszcze jako uczeń inowrocławskiego gimnazjum sonetem Poranek zamieszczonym w poznańskim „Lechu” w 1878. Maturę zdał w 1884 w Poznaniu, w Gimnazjum Marii Magdaleny. Studiował filozofię i historię, najpierw krótko w Lipsku, a następnie we Wrocławiu. W czasie studiów wrocławskich poślubił Teodozję Szymańską. Małżeństwo okazało się niedobrane, rozstanie nastąpiło już po kilku miesiącach. W latach studenckich zbliżył się do środowiska socjalistycznego, we Wrocławiu działał w nielegalnym utopijno-socjalistycznym stowarzyszeniu „Pacific”, co zakończyło się dla niego procesem i półrocznym więzieniem. W okresie więzienia poglądy Kasprowicza ewoluowały w stronę programu liberalno-demokratycznego.

W 1888 roku osiadł we Lwowie, gdzie pracował w redakcjach najpierw „Kuriera Lwowskiego”, następnie „Słowa Polskiego”. W tym samym roku ukazał się jego pierwszy tom „Poezje” opatrzony wstępem Teodora Tomasza Jeża. Stałe zatrudnienie pozwoliło mu wreszcie nieco odetchnąć po latach walki o byt. W 1893 ożenił się z Jadwigą Gąsowską, z którą miał dwie córki: Janinę urodzoną w 1893, później Małaczyńską oraz Annę urodzoną w 1895, później Jarocką. Rodzinne stabilne życie zostało zburzone przez szeroko komentowane w epoce odejście Jadwigi Kasprowiczowej do Stanisława Przybyszewskiego (1901).

W 1904 Kasprowicz doktoryzował się na podstawie pracy o liryce Teofila Lenartowicza, a w 1909 objął katedrę literatury porównawczej na Uniwersytecie Jana Kazimierza, którego w latach 1921-22 był także rektorem. Prowadził bardzo aktywne życie społeczne, udzielał się w licznych organizacjach, mi.in. w kole Literacko-Artystycznym, Związku Naukowo-Literackim (m.in. jako wiceprezes i prezes), Towarzystwie Literackim im. Adama Mickiewicza (m.in. jako członek zarządu), Towarzystwie im. Stanisława Staszica i Lidze Narodowej we Lwowie. Działał w Towarzystwie Nauczycieli Szkół Wyższych (m.in. jako prezes), zorganizował i prowadził  Związek Polskich Towarzystw Nauczycielskich, był współzałożycielem Towarzystwa Gimnazjów Sanatoryjnych dla młodzieży zagrożonej gruźlicą. Był członkiem Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członkiem honorowego prezydium pierwszego Wszechdzielnicowego Zjazdu Literatów Polskich w Warszawie, a także przewodniczył Radzie Nadzorczej Instytutu Wydawniczego „Biblioteka Polska”. Na prośbę Ministerstwa Spraw Zagranicznych w 1920, wraz ze Stefanem Żeromskim i Władysławem Kozickim, brał udział w akcji agitacyjnej na terenach plebiscytowych Warmii i Mazur, wygłaszając cykl odczytów.

Od lat 90. XIX wieku, kiedy poznał Tatry, wypoczywał chętnie na Podhalu. Był zapalonym turystą górskim. W Zakopanem i Poroninie spędzał urlopy, ale także kilkukrotnie przenosił się tam na dłuższe pobyty, utrzymując się z pracy literackiej. Brał czynny udział w życiu zakopiańskiej kolonii literacko-artystycznej. W 1911 poślubił Marię Bunin, Rosjankę, która towarzyszyła mu do ostatnich chwil życia. Na kilka lat przed śmiercią (w 1923) zakupił dom i zamieszkał na stałe na Harendzie koło Zakopanego. Tam zmarł 1 sierpnia 1926, po ciężkim ataku choroby, z którą zmagał się przez ostatnie lata. Pochowany został najpierw w grobowcu Dłuskich na starym cmentarzu w Zakopanem. W 1933 jego prochy przeniesiono do mauzoleum wybudowanego obok domu na Harendzie.

Osiągnięcia Kasprowicza na niwie literackiej a także społecznej doceniano już za jego życia. Otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego, był członkiem honorowym polskiego PEN-Clubu, a także PEN-Clubu londyńskiego oraz Syndykatu Dziennikarzy we Lwowie. Za całokształt twórczości wyróżniono go nagrodą PAU z fundacji E. i A. Jerzmanowskich. Został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Oficerskim francuskiej Legii Honorowej.

Dzieła Jana Kasprowicza odzwierciedlają przemiany, jakie dokonywały się w jego życiu osobistym i światopoglądzie, są świadectwem jego głęboko humanistycznej postawy. Jego twórczość odgrywała znaczącą rolę w kształtowaniu całości polskiej sceny artystycznej i kulturalnej przełomu wieków. Odnaleźć w niej można niemal wszystkie nurty charakterystyczne dla epoki, takie jak naturalizm (m.in. cykl sonetów Z Chałupy, dramat Świat się kończy), symbolizm (m.in. Miłość, Krzak dzikiej róży), katastrofizm (hymny, m.in. Dies irae, Salome, Święty Boże, Święty mocny) czy franciszkanizm i prymitywizm ludowy (tomy Księga ubogich, Mój świat). Niektóre ze zjawisk literackich, np. katastrofizm czy nowoczesny wiersz wolny, Kasprowicz wprowadził do literatury polskiej jako prekursor. Do dziś jego dzieła znajdują się w kanonie lektur, bez nich nie sposób wyobrazić sobie omawiania polskiego modernizmu.

Życie i twórczość Jana Kasprowicza stanowią nieprzerwanie temat badań wielu polskich ośrodków naukowych, w tym Instytutu Badań Literackich PAN, którego staraniem w 2021 roku ukończono monumentalną pracę wydania Pism zebranych Jana Kasprowicza pod redakcją Romana Lotha. Spuściznę poety badają także dwa ośrodki muzealne, zlokalizowane w miejscu jego śmierci (Muzeum Jana Kasprowicza na Harendzie) oraz w miejscu urodzenia (Muzeum im. Jana Kasprowicza w Inowrocławiu).