Las do góry nogami

Sierpień i wrzesień to szczególny czas dla miłośników nocnej przyrody. W związku z Międzynarodową Nocą Nietoperzy, Lasy Państwowe po raz trzeci organizują ogólnopolską akcję edukacyjno-informacyjną „Las do góry nogami”. Jej celem jest przybliżenie biologii krajowych gatunków nietoperzy, przełamanie związanych z nimi stereotypów oraz pokazanie, w jaki sposób leśnicy chronią te niezwykłe ssaki.

Międzynarodowa Noc Nietoperzy przypada w tym roku w nocy z 29 na 30 sierpnia. Wydarzenia organizowane przez jednostki Lasów Państwowych mogą odbywać się od 15 sierpnia do 13 września 2026 roku. W różnych częściach kraju zaplanowano wieczorne spacery, wykłady, warsztaty, zajęcia terenowe i spotkania z chiropterologami – specjalistami zajmującymi się badaniem nietoperzy. Uczestnicy niektórych wydarzeń będą mogli obserwować nocne wyloty tych zwierząt oraz usłyszeć ich sygnały echolokacyjne przetworzone przez specjalistyczne detektory.

Jedyny ssak, który lata

Nietoperze są jedynymi ssakami zdolnymi do aktywnego lotu. Ich skrzydła powstały z przekształconych kończyn przednich – błona lotna jest rozpięta na silnie wydłużonych palcach, sięga wzdłuż boków ciała aż do kończyn tylnych. Nietoperze mają ciało pokryte futrem, rodzą żywe młode i karmią je mlekiem.

W Polsce stwierdzono występowanie 28 gatunków nietoperzy. Wszystkie są objęte ochroną. Wśród nich znajdują się m.in. karlik malutki, mroczek późny, borowiec wielki, gacek brunatny, nocek rudy, nocek duży, mopek zachodni i podkowiec mały.

Krajowe nietoperze żywią się owadami. Polują na komary, meszki, muchówki, ćmy i chrząszcze, w tym również na owady mogące powodować szkody w drzewostanach. W ciągu jednej nocy nietoperz może schwytać ogromną liczbę drobnych owadów. Dzięki temu nietoperze uczestniczą w naturalnym regulowaniu ich liczebności i wspierają biologiczną stabilność ekosystemów leśnych.

Echolokacja

Nietoperze widzą, jednak podczas nocnych lotów wykorzystują przede wszystkim echolokację. Wysyłają ultradźwięki, które odbijają się od przeszkód oraz potencjalnych ofiar. Powracające echo pozwala im określić położenie, odległość, wielkość, a nawet kierunek poruszania się obiektu.

Dzięki tej zdolności nietoperze doskonale poruszają się między drzewami i precyzyjnie omijają przeszkody. Opowieści o nietoperzach wplątujących się we włosy są więc jednym z najbardziej rozpowszechnionych mitów. Jeżeli nietoperz przelatuje blisko człowieka, najprawdopodobniej poluje na krążące w pobliżu owady.

Nieprawdziwe jest również przekonanie, że krajowe nietoperze żywią się krwią. Wszystkie gatunki występujące w Polsce są owadożerne. Nie polują na ludzi i nie są wobec nich agresywne. Jak każde dzikie zwierzę mogą jednak próbować się bronić, jeżeli zostaną schwytane, dlatego nie należy ich dotykać.

Las zapewnia schronienie, pokarm i bezpieczne trasy przelotu

Nietoperze nie budują gniazd ani samodzielnie nie tworzą kryjówek. Wykorzystują dziuple, pęknięcia pni, przestrzenie pod odstającą korą, szczeliny skalne, jaskinie, piwnice, bunkry, strychy i wieże. Korzystają również ze specjalnie dla nich przygotowanych skrzynek i innych sztucznych schronień.

Dla gatunków leśnych, takich jak mopek zachodni, szczególne znaczenie mają stare, zamierające i martwe drzewa. Mopek chętnie ukrywa się w wąskich szczelinach oraz pod odstającą korą i może wielokrotnie zmieniać kryjówki w ciągu sezonu. Ochrona tego gatunku wymaga więc zachowania całej sieci odpowiednich drzew, a nie tylko pojedynczej dziupli.

Równie ważne są śródleśne zbiorniki wodne, polany, skraje drzewostanów, aleje i zadrzewienia łączące większe kompleksy leśne. Są one dla nietoperzy żerowiskami, punktami orientacyjnymi oraz bezpiecznymi trasami przemieszczania się.

Leśnicy zachowują drzewa dziuplaste, fragmenty starodrzewów i biogrupy pozostawiane do naturalnego rozpadu. Dbają także o zróżnicowanie gatunkowe i wiekowe drzewostanów oraz o obecność martwego drewna. Tam, gdzie brakuje naturalnych kryjówek, montowane są specjalne schrony. Skrzynki dla nietoperzy mają zazwyczaj wąski wlot od dołu i szczelinowe wnętrze imitujące pęknięcie pnia lub przestrzeń pod korą. Są jednak rozwiązaniem uzupełniającym – nie zastąpią naturalnych kryjówek występujących w starych drzewach.

Zima to szczególnie trudny okres

Ponieważ zimą brakuje aktywnych owadów, nietoperze zapadają w hibernację. Obniża się wówczas temperatura ich ciała, zwalnia oddech i praca serca, a organizm korzysta z zapasów tłuszczu zgromadzonych jesienią.

Każde niepotrzebne wybudzenie wiąże się ze znacznym wydatkiem energii. Nietoperz potrzebuje jej m.in. do ponownego podniesienia temperatury ciała. Jeżeli zostanie zbudzony kilka razy, może zużyć zapasy potrzebne do przetrwania zimy. Dlatego nie należy wchodzić do zimowisk, hałasować, oświetlać zwierząt ani próbować ich dotykać.

Lasy Państwowe zabezpieczają jaskinie, stare sztolnie, bunkry i inne podziemne obiekty. Adaptowane są również piwnice, ziemianki i nieużywane elementy infrastruktury. Odpowiednie zamknięcie chroni nietoperze przed niepokojeniem, jednocześnie pozostawiając im możliwość swobodnego przelotu.

Przykładem działań prowadzonych na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Toruniu jest projekt Nadleśnictwa Rytel, w ramach którego przystosowano trzy ziemianki do potrzeb hibernujących nietoperzy. Obiekty wyposażono w panele hibernacyjne, ściany z cegły dziurawki oraz zbiorniki pomagające utrzymać odpowiednią wilgotność. W Nadleśnictwie Solec Kujawski na zimowe schronienia adaptowano natomiast wybrane studzienki inspekcyjne nieużywanego rurociągu. W otoczeniu obiektów umieszczono także schrony drewniane i trocinobetonowe oraz elementy edukacyjne.

Od budek do specjalnych wież dla nietoperzy

Ochrona nietoperzy prowadzona przez Lasy Państwowe obejmuje nie tylko lokalne przedsięwzięcia, ale również duże projekty krajowe i międzynarodowe.

Jednym z najważniejszych jest realizowany w latach 2021–2026 projekt „LIFE Podkowiec Plus: powrót do lasu – ochrona siedlisk rozrodczych nietoperzy w ujęciu całościowym”. Działania prowadzone są równocześnie w Polsce, Czechach, Słowacji i Rumunii. W Polsce partnerami projektu są Polskie Towarzystwo Przyjaciół Przyrody „pro Natura” oraz Lasy Państwowe – dziesięć nadleśnictw i cztery regionalne dyrekcje.

Projekt koncentruje się szczególnie na ochronie podkowca małego, nocka orzęsionego i nocka dużego. Powstają w jego ramach specjalne wieże, leśne chatki, schronienia przejściowe i zimowiska. Zaplanowano m.in. budowę dziesięciu około piętnastometrowych wież, w których występują strefy o zróżnicowanej temperaturze. Dzięki temu nietoperze mogą wybierać warunki najbardziej odpowiednie do pogody, pory dnia i etapu rozrodu. Towarzyszyć im ma sieć stu mniejszych leśnych chatek.

Kolejnym przedsięwzięciem jest realizowany w latach 2025–2029 projekt „Nocne życie lasu”, dotyczący ochrony mopka zachodniego i włochatki – niewielkiej leśnej sowy. Obejmuje on inwentaryzacje, badania rozmieszczenia i liczebności, rozpoznawanie zagrożeń, montaż schronów, dostosowywanie infrastruktury leśnej oraz monitoring skuteczności podjętych działań. Ważną częścią projektu są warsztaty dla uczniów, mieszkańców, specjalistów i pracowników instytucji odpowiedzialnych za ochronę przyrody.

Ciemność także jest potrzebna przyrodzie 

Jednym z coraz poważniejszych zagrożeń dla nietoperzy jest nadmierne oświetlenie. Światło skierowane bezpośrednio na wlot do kryjówki może opóźniać wyjście zwierząt na żer, skracać czas dostępny na zdobywanie pokarmu i zwiększać ryzyko ataku drapieżników.

Ochrona kolonii nie kończy się zatem na zachowaniu samego strychu, piwnicy czy dziupli. Potrzebne są również nieoświetlone wloty, ciemne trasy przelotu, zadrzewienia, odpowiednie żerowiska i dostęp do wody.

Każdy może pomóc nietoperzom, ograniczając zbędne oświetlenie, zachowując stare drzewa i zadrzewienia oraz odpowiedzialnie planując remonty budynków. Jeżeli na strychu lub w szczelinach elewacji występują nietoperze, termin i sposób prowadzenia prac powinny zostać wcześniej skonsultowane ze specjalistą. Nie wolno samodzielnie zamykać wlotów ani usuwać kolonii.

Co zrobić, gdy nietoperz wleci do mieszkania? 

Przede wszystkim należy zachować spokój, zamknąć drzwi do pozostałych pomieszczeń, szeroko otworzyć okno, zgasić światło i umożliwić zwierzęciu samodzielny wylot. Nie należy go gonić, strącać ani chwytać gołymi rękami.

Jeżeli nietoperz usiądzie na ścianie lub firance, można nakryć go pudełkiem i wsunąć pod spód sztywny karton, unikając bezpośredniego kontaktu. Osłabione, ranne albo znalezione zimą zwierzę wymaga pomocy specjalisty. W przypadku ugryzienia lub zadrapania ranę należy dokładnie umyć wodą z mydłem i niezwłocznie skontaktować się z lekarzem.

Akcja „Las do góry nogami” przypomina, że nocny las nie jest pusty ani uśpiony. Kiedy kończy się aktywność wielu dziennych gatunków, swoją „drugą zmianę” rozpoczynają nietoperze, sowy, ćmy i liczne inne organizmy. Poznanie tego świata jest pierwszym krokiem do jego skutecznej ochrony.

Artykuł przygotowany przez Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych w Toruniu